Tìm trong di sản

Giữa nhịp sống hối hả của xã hội hiện đại, ở làng Tak Kót, xã Trà Liên, TP. Đà Nẵng vẫn có người nghệ nhân lặng lẽ gìn giữ những thanh âm cồng chiêng, những sản phẩm đan lát truyền thống của đồng bào Co. Đó là Nghệ nhân Ưu tú Dương Lai. Không chỉ là “kho tàng sống” về văn hóa, ông còn là Người có uy tín, có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của xã vùng cao Trà Liên.

Giữa nhịp sống hiện đại, người Mnông R’lăm (một nhánh của dân tộc Mnông) bên hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk vẫn lặng lẽ giữ nghề truyền thống của cha ông. Điều đáng mừng là các sản phẩm của nghề truyền thống như: Rượu cần, sản phẩm thổ cẩm, gốm... ngày càng phát huy giá trị khi gắn với các Tour du lịch cộng đồng và trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, giúp đồng bào có thêm nguồn thu nhập.

Giữa điều kiện còn nhiều khó khăn ở vùng cao Tây Côn Lĩnh, người Cơ Lao đỏ hôm nay đang từng bước thay đổi cuộc sống bằng con đường học tập và những lựa chọn mới của thế hệ trẻ. Tuy vậy, phía sau những tín hiệu chuyển mình ấy vẫn là bài toán dài hạn về sinh kế và chính sách, đặt ra yêu cầu cần những giải pháp phù hợp hơn để hỗ trợ cộng đồng phát triển bền vững.

Là một dân tộc rất ít người, trải qua thời gian, những giá trị văn hóa cốt lõi của người Cơ Lao đỏ đã biến đổi rõ rệt. Nhiều nét đẹp trong đời sống, văn hóa vẫn được gìn giữ qua các thế hệ, nhưng cũng không ít đặc trưng dần mai một, phai mờ theo năm tháng.

Trước khi chúng tôi đặt bút viết những dòng ghi chép này, quả thực không thể tìm thấy bất kỳ thông tin nào về ông Vàng Chá Sèng và về “báu vật của người Cơ Lao đỏ”, trên các phương tiện thông tin đại chúng. Thế nhưng với cộng đồng người Cơ Lao đỏ ở xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang, chỉ cần nhắc đến tên ông, từ người già đến người trẻ đều dành sự trân trọng lặng lẽ mà sâu đậm, như nhắc đến một phần ký ức của chính dân tộc mình!

Lễ hội Bunpimay của người Lào vừa diễn ra tại xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk thu hút hàng nghìn người tham gia với những nghi thức mang đậm bản sắc văn hóa của người Việt gốc Lào nơi biên giới. Trong đó, lễ rước Nàng Chúa Xuân là một tập tục có từ xa xưa của văn hóa người Lào.

Là một trong 14 dân tộc có khó khăn đặc thù, người Cơ Lao sinh sống tập trung tại tỉnh Tuyên Quang. Bên cạnh nghị lực vươn lên trong cuộc sống, cộng đồng này còn sở hữu một kho tàng văn hóa phong phú, đậm đà bản sắc.

Được cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc, cùng tiếng nói và cùng chung bếp lửa với người Cơ Lao đỏ khiến chúng tôi nhận ra: Người Cơ Lao đỏ luôn sâu sắc trong đời sống tín ngưỡng; cẩn trọng trong gìn giữ phong tục; “giàu có” với những làn điệu dân ca; khéo léo trong từng đường kim mũi chỉ và tinh tế trong cách phối màu bộ trang phục truyền thống vẫn được sử dụng hằng ngày… Tất cả hòa quyện lại, tạo nên một bức tranh văn hóa vừa huyền ảo vừa rực rỡ - rực rỡ hơn cả sắc hoa Đỗ Quyên đang mùa bung nở trên đỉnh Tây Côn Lĩnh.

“Người thương ơi, nếu có nhớ đến em, hãy lên đỉnh núi cao nhất của dãy Tây Côn Lĩnh, sẽ gặp em trong muôn ngàn sắc hoa của núi rừng quê hương…”. Chúng tôi xin mượn lời dân ca cổ ấy để mở đầu câu chuyện về người Cơ Lao đỏ, những người vẫn lưu giữ trong mình dấu ấn của hành trình dựng làng, hình thành cộng đồng qua nhiều thế hệ. Bao dấu tích ấy, qua thời gian, dù có như sương phủ, mờ ảo nhưng chưa từng biến mất!

Trong kho tàng văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, người Mường tập trung đông tại Phú Thọ vẫn gìn giữ nhiều nghi lễ mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân gian. Trong đó, lễ cúng vía bếp (khồông bếp) là một nghi lễ đặc biệt, gắn liền với đời sống sinh hoạt và quan niệm tâm linh sâu sắc. Không chỉ đơn thuần là một nghi thức khi sửa chữa bếp, đây còn là cách người Mường gìn giữ “linh hồn” của ngôi nhà, nơi nuôi dưỡng và kết nối các thế hệ.