“Thích nhau thì về ở với nhau”

Điểm trường Bản Báng, Trường Mầm non Lý Bôn nằm tách biệt giữa núi rừng. Lớp học đơn sơ, tường ghép ván, phía trước là khoảng sân đất đỏ. Mỗi sáng, cô giáo Nông Thị Hương lại đón những đứa trẻ chân trần, áo mỏng, tay nắm chặt cặp sách cũ.

Gần 15 năm gắn bó với điểm trường này, cô Hương không còn xa lạ với hoàn cảnh éo le của nhiều học sinh. Có em đến lớp khi chưa từng một lần được gọi tên đầy đủ trên giấy tờ hành chính, bởi các em… không có giấy khai sinh.

“Nguyên nhân chủ yếu là bố mẹ tảo hôn”, cô Hương nói chậm rãi. “Có trường hợp sinh con khi chưa đủ tuổi đăng ký kết hôn. Đến lúc đủ tuổi thì gia đình lại tan vỡ, người mẹ bỏ đi, hồ sơ của các cháu cứ bị treo mãi”.

Không có giấy khai sinh đồng nghĩa với việc trẻ không được hưởng đầy đủ các chế độ hỗ trợ của Nhà nước dành cho học sinh vùng đặc biệt khó khăn. Từ suất ăn bán trú, tiền hỗ trợ học tập đến bảo hiểm y tế, tất cả đều trở nên chông chênh chỉ vì một cuộc hôn nhân diễn ra quá sớm.

Ở nhiều bản làng vùng cao Cao Bằng, tảo hôn không phải là điều gì quá xa lạ. Có những đám cưới diễn ra khi cô dâu, chú rể vẫn đang ở độ tuổi đến trường. Lý do đôi khi rất đơn giản: “thích nhau”, “sợ con bỏ đi theo người khác”, hoặc “theo phong tục từ xưa đến nay”.

Khi chính quyền địa phương và nhà trường nắm được thông tin thì đám cưới đã xong, họ hàng đã đủ mặt, rượu đã cạn chum. Những lời khuyên can lúc này trở nên muộn màng.

Các em rời ghế nhà trường, bước vào cuộc sống hôn nhân khi chưa kịp trang bị cho mình kiến thức, kỹ năng tối thiểu để làm vợ, làm chồng, càng chưa nói đến làm cha, làm mẹ.

Những đứa trẻ lớn lên trong thiếu thốn

Trong căn nhà gỗ nhỏ ở xóm Bản Báng, chị Vàng Thị Mỵ nhìn theo hai đứa cháu đang chơi trước hiên. Chị kể, bố mẹ các cháu lấy nhau từ khi còn rất trẻ. Cuộc sống khó khăn, thiếu hiểu biết, mâu thuẫn chồng chất khiến gia đình sớm đổ vỡ. Hai đứa trẻ ở lại với bà.

“Đi học mà thương lắm”, chị Mỵ nói. “Đường xa, toàn dốc cao. Có hôm bà đưa được thì đi, hôm không đưa được là nghỉ. Một tuần đi được chừng ba, bốn buổi”.

Thiếu sự quan tâm của bố mẹ, điều kiện kinh tế khó khăn, việc học của các em trở nên chập chờn. Nguy cơ bỏ học luôn hiện hữu, giống như vòng lặp quen thuộc đã từng xảy ra với nhiều đứa trẻ khác trong bản.

Theo chị Mỵ, tảo hôn kéo theo hàng loạt hệ lụy: nghèo đói, trẻ suy dinh dưỡng, thiếu chăm sóc y tế, thiếu cơ hội học hành. “Tỷ lệ tảo hôn có giảm, nhưng muốn hết hẳn thì còn lâu. Phải thay đổi suy nghĩ của từng gia đình”, chị nói.

Tảo hôn không chỉ để lại hậu quả cho một cặp vợ chồng trẻ, mà ảnh hưởng trực tiếp đến thế hệ con cái sinh ra sau đó. Trẻ em trong các gia đình tảo hôn thường phải đối mặt với nhiều thiệt thòi: sức khỏe yếu, thiếu dinh dưỡng, chậm phát triển thể chất và trí tuệ.

Nhiều em không được làm thủ tục khai sinh đúng thời điểm, dẫn đến khó khăn trong tiếp cận giáo dục và các chính sách an sinh. Đây chính là “nút thắt” khiến hành trình đến trường của trẻ em vùng cao thêm phần gian nan.

Ở góc độ xã hội, tảo hôn làm gia tăng tỷ lệ bỏ học, kéo lùi chất lượng nguồn nhân lực, duy trì vòng luẩn quẩn của đói nghèo và lạc hậu ở vùng đồng bào DTTS.

Những năm gần đây, chính quyền xã Lý Bôn đã triển khai nhiều biện pháp nhằm giảm thiểu tình trạng tảo hôn. Tuyên truyền được thực hiện thường xuyên, lồng ghép trong các buổi họp xóm, sinh hoạt cộng đồng và đầu mỗi năm học.

Bà Hoàng Thị Thúy, Phó Chủ tịch UBND xã Lý Bôn cho biết, địa phương phối hợp chặt chẽ với nhà trường, đến từng hộ gia đình vận động phụ huynh cho con em đi học đầy đủ, giải thích rõ quyền lợi khi trẻ được đến trường.

“Tuyên truyền trực tiếp để phụ huynh hiểu con đi học thì được hưởng những chính sách gì, từ đó họ sẽ quan tâm hơn đến việc học của con”, bà Thúy chia sẻ.

Tuy nhiên, bà cũng thừa nhận rằng, việc chấm dứt hoàn toàn tảo hôn không thể thực hiện trong ngày một ngày hai. Phong tục, tập quán lâu đời cùng với khó khăn kinh tế khiến việc thay đổi nhận thức của người dân cần thêm thời gian và sự kiên trì.

Thực tế cho thấy, tuyên truyền chỉ là một phần của giải pháp. Muốn đẩy lùi tảo hôn một cách bền vững, cần song hành với việc nâng cao đời sống kinh tế, tạo sinh kế ổn định cho người dân vùng cao. Khi cái ăn, cái mặc không còn quá bức bách, trẻ em được đến trường đầy đủ, thanh niên có việc làm, thì tảo hôn sẽ dần bị đẩy lùi.

Quan trọng hơn cả là thay đổi nhận thức: để mỗi gia đình hiểu rằng, cho con kết hôn sớm không phải là “yên bề gia thất”, mà là đẩy con và cháu mình vào một tương lai nhiều rủi ro.

Rời Bản Báng khi chiều muộn, sương lại buông kín lối. Tiếng trẻ con ê a trong lớp học nhỏ vang lên giữa núi rừng tĩnh lặng. Những âm thanh ấy gợi lên hy vọng về một tương lai khác - nơi trẻ em vùng cao được lớn lên đúng tuổi, được học hành đầy đủ và không còn phải gánh chịu hệ lụy từ những cuộc hôn nhân đến quá sớm.

Giảm thiểu tảo hôn ở vùng đồng bào DTTS Cao Bằng không chỉ là câu chuyện của pháp luật hay phong tục, mà là hành trình dài nhằm bảo vệ quyền trẻ em và mở ra con đường phát triển bền vững cho những bản làng nơi địa đầu Tổ quốc.