Từ không gian khép kín đến đời sống đương đại

Trong một thời gian dài, âm nhạc và các loại hình nghệ thuật dân tộc Việt Nam chủ yếu tồn tại trong không gian truyền thống hoặc môi trường học thuật. Việc thiếu vắng sân khấu đại chúng, cách thể hiện lặp lại cùng khoảng cách về ngôn ngữ, hình thức đã khiến những giá trị này dần trở nên xa lạ với một bộ phận khán giả trẻ. Nhiều loại hình như hát Then - đàn Tính, Sli, Phong slư hay các nghi lễ dân gian từng đứng trước nguy cơ mai một.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, di sản không biến mất mà đang được “đánh thức” bằng những cách làm mới. Một trong những điểm đáng chú ý là sự tham gia ngày càng chủ động của người trẻ. Từ không gian mạng đến đời sống cộng đồng, các giá trị truyền thống đang được tiếp cận theo những hình thức gần gũi hơn.

Mai Tiến Đạt - thành viên Câu lạc bộ (CLB) hát Then - đàn Tính tỉnh Thái Nguyên là một gương mặt tiêu biểu của lớp trẻ tiếp nối di sản theo cách mới. Lớn lên trong tiếng Then của bà, của mẹ, anh không chỉ học lại những làn điệu cũ mà còn chủ động làm mới chúng bằng cách kể lại bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với người trẻ. Đạt tìm đến các nghệ nhân để học từng câu hát, tích truyện, rồi sáng tạo trong cách thể hiện, đưa Then ra khỏi khuôn khổ truyền thống.

Các CLB Then, đàn Tính, Sli, Phong Slư không chỉ là nơi học hát, học đàn, mà trở thành không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, giúp thanh, thiếu niên hiểu hơn về cội nguồn, từ đó hình thành niềm tự hào và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Kênh TikTok “Nàng Then Thùy Linh” của cô gái người Nùng Lăng Thùy Linh, sinh viên năm 3, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, quê Lạng Sơn là một ví dụ. Từ những làn điệu Then cổ, Linh sáng tạo lời hát mới, cách thể hiện linh hoạt, phù hợp với thị hiếu hiện đại. Các bài Then em viết như: “85 mùa Xuân tự do”, “Việt Bắc đẹp giàu”, “Ai lên xứ Lạng”… thu hút hàng chục đến hàng trăm nghìn lượt xem, cho thấy sức hút của chất liệu truyền thống khi được đặt đúng “không gian” tiếp cận.

Nhiều loại hình văn hóa truyền thống đang được “trẻ hóa” và sáng tạo để phù hợp với đời sống đương đại. Các làn điệu Then, Sli, đàn Tính không chỉ kể chuyện xưa, mà còn phản ánh những vấn đề hôm nay như xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, gìn giữ bản sắc trong hội nhập.

“Trẻ hóa” văn hóa: Truyền thống trong một diện mạo mới

Đi sâu hơn vào xu hướng này, có thể thấy sự đổi mới không chỉ nằm ở nội dung phản ánh mà còn ở cách tiếp cận nghệ thuật. Chất liệu dân tộc dần trở thành lõi thẩm mỹ, chi phối cấu trúc và ngôn ngữ biểu đạt, thay vì chỉ đóng vai trò minh họa. Đây cũng là hướng đi giúp văn hóa truyền thống vừa giữ được bản sắc, vừa tìm được vị trí trong đời sống đương đại.

Người trẻ, nghệ sĩ không bê nguyên xi lễ thức lên sân khấu mà chủ động chuyển hóa: Cách tân động tác, kết hợp kỹ thuật biểu diễn hiện đại, hòa âm dân ca với âm nhạc đương đại. Đáng chú ý, thế hệ nghệ sĩ trẻ đang có xu hướng cá nhân hóa trải nghiệm văn hóa, kể lại di sản bằng câu chuyện của chính mình, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa truyền thống và công chúng.

Nghệ sĩ Ưu tú Phùng Văn Muộn, Chủ tịch Hội Bảo tồn dân ca tỉnh Sơn La nhận định: Những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống vốn gắn với đời sống sinh hoạt cộng đồng nếu chỉ tồn tại trong không gian làng bản, sẽ dễ bị mai một theo thời gian. Khi được dàn dựng và biểu diễn trên sân khấu, chúng được “làm mới” trong hình thức thể hiện, từ đó lan tỏa rộng rãi hơn trong đời sống hiện đại.

Đặc biệt, khi văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng, sức sống của di sản càng được khẳng định rõ nét hơn. Người dân địa phương dần nhận ra rằng, di sản không chỉ là ký ức hay giá trị tinh thần, mà còn là nguồn lực phát triển. Khi được “đưa ra khỏi không gian đóng kín”, văn hóa bước vào đời sống kinh tế - xã hội một cách tự nhiên, trở thành một phần của sinh kế. Gắn với du lịch cộng đồng không chỉ giúp người dân có thêm thu nhập, mà còn khiến di sản thực sự “sống” trong đời sống hằng ngày thông qua việc được giới thiệu, trình diễn và tương tác với du khách. Nhờ vậy, văn hóa không bị giữ gìn một cách hình thức, mà vẫn duy trì được sức sống, thay vì chỉ xuất hiện trong lễ hội hay các hoạt động mang tính phong trào.

Tuy nhiên, khi di sản được đưa vào đời sống hiện đại và thị trường, cũng xuất hiện không ít thách thức. Lúc này, ranh giới giữa sáng tạo và làm sai lệch giá trị truyền thống trở nên rất mong manh. Nếu chạy theo thị hiếu một cách dễ dãi, lược bỏ những yếu tố cốt lõi để thu hút sự chú ý, di sản có thể bị biến dạng và mất đi bản sắc.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là giữ nguyên hay thay đổi, mà là thay đổi như thế nào cho phù hợp. Chỉ khi có sự cân bằng giữa sáng tạo và hiểu biết, giữa yếu tố hiện đại và nền tảng truyền thống, di sản mới có thể tiếp tục tồn tại trong đời sống hôm nay mà vẫn giữ được giá trị vốn có.